Also Available in:

نچدیاں مکھیاں

Robert Doolan

از رابرٹ ڈو لان

مترجم : مبشر مائیکل عرفان

p47_dance1
اُتے والی قطار نچن دے نمونے نوں ظاہر کر دی اے جیہڑی مکھی دوجی مکھیاں نوں چھتے دے اندر نوی خوراک دے ذخیرے نوں پاون لئی فاصلہ تے سمت دسن لئی کر دی اے ۔

تصورکرو کہ تسی شہد دی مکھی او۔ تسی اپنے چھتے نوں اِک سوہنی بہار دی صبح تے چھڈ دیندے او اور ایدھر اودھر اُڑدے پھیر دے او جدوں تیک تسی تازہ پھُلاں نال کھلے ہوئے پورے کھیت دا نوٹس نئیں لیندے ۔ تسی اپنے چھتے نوں واپس ، جتھے پندرہ ہزار مکھیاں تیاہڈی کالونی وچ پوری سردیاں پل چکیاں نیں ، کٹ توں کٹ ہورہیا اے ۔ لیکن ہن، ایس کھیت وچ ، تیانوں خوراک دا نواں ذخیرہ مل چکیا اے ۔ چنانچہ تسی جوس دے نال اپنے خاص معدے نوں بھر دےا وتے واپس دوسو پجا میٹر اپنے چھتے ول پرواز کردے او۔

دوجیاں مکھیاں ہن تیک نئیں جاندیاں کہ کھڑے ہوئے پُھل کتھوں پاون جنھاں نوں تسی دریافت کر چکے او۔ تیاہڈا دماغ صرف سوئی دی نوک جنھاں اے ، پر ایہہ ظاہر کر دا اے کہ اگر تسی ایس نوی خوراک دے ذخیرے نوں مکمل طور تے استعمال کرنا چاہندے او تے تیانوں مدد دی ضرورت ہووے گی ۔ گرمیاں آون توں پہلاں ، تیاہڈی کالونی دی تعداد اسی ہزار مکھیاں توں زیادہ ہو سکدی اے ۔ لیکن تھوڑا بہت پولن اور نیکٹر جیہڑا تسی ہر دَورے چہ جمع کیتا اے او تیاہڈی کالونی دے ہر ممبر دی پرورش توں پہلاں پکھ ویکھ سکدا اے ۔ ہن کداں تسی اپنے چھتے چہ دوجیاں مکھیاں نوں دسو گے کہ کتھوں او پُھل پائیے جیہڑے تسی دریافت کر چکے او؟

انیسویں صدی دے شروع وچ، آسٹریلوی ماہر فطرت کارل وون فرش نے ایس نازک مسئلے دے وچا ر چہ پے گیا۔ شہد دی مکھیاں دے اکٹھے کم کرن دے طریقیاں توں پرکشش ہوکے ، وون فرش نے اوہناں دا عمیق مطالعہ شروع کر دتا۔ اوس نے پایا کہ مکھیاں دی سب توں زیادہ قابل غور خصوصیات چوں اِک ایہہ واں کہ او کِدا گل بات کردیاں نیں ۔ حقیقت چہ ، مکھیاں دے کول گل بات دے طریقیاں چوں غیر معمولی طریقہ حشرات دی دنیا وچ اے ۔ وون فرش نے دریافت کیتا کہ مکھیاں نہ صرف اپنے آپ نوں احساس اور ذائقے دے نال ، بلکہ نچ کے وی ظاہر کردیاں نیں ۔

چھتے توں بہت ای دُور خوراک دے ذخیرے دی جاں نوں شناخت کرن لئی سونگھن یا ویکھن دے وسیلے نال تاکہ دوجیاں مکھیاں جانن، کھوجی مکھی چھتے دے اندر شہد دی کنگھی تے نچ دی اے ۔ دوجیاں مکھیاں جمع ہوندیاں نیں تے نچن والی مکھی دی گہرائی نال پیچھا کر دیاں نیں ۔ اوہ اوہدی نقل و حرکت تے غور رکھدیاں نیں (ساریاں نچن والیاں مکھیاں مادہ ہوندیاں نیں)، اور اوہدے اُتے پُھلاں دی خوشبو نوں نوٹ کردیاں نیں جیہدے توں نچن والی مکھی نے جوس چوسیا سی ۔

اگر خوراک دا نواں ذخیرہ نزدیک ای اے ، فرض کر لو کہ چھتے توں تقریباً پجا میڑ دُوری تے آں، تد او مکھی شہد دی کنگھی دی سطح تے دائرے چہ نچے گی ۔ اوہ تقریباً دو یا تین سنٹی میٹر (اِک انچ یا ایس تو ں زیادہ) گھومے گی، تد مخالف سمت وچ گھمے گی ۔ ایہہ گل دوجی مکھیاں نوں دسدی اے کہ خوراک نزدیک ای اے۔ خوشبو جہیڑی او اوس تے سونگھی اوہناں نوں خبردار کردی اے کہ نوی خوراک دی خوشبو کِداں دی اے ۔ ہن دوجی مکھیاں چھتے نوں چھڈن گئیاں اور بالکل کھلے دائریاں چہ اُڑن گئیاں جدوں تیک او نوی مکھیاں دا ذخیرہ نئیں پا لیندیاں۔

فاصلے لئی ناچ

اگر نیکٹر یا پولن کدا نواں ذخیرہ دُور اے ، تے کھوجی مکھی اپنے نچن وچ تخلیقی کاوش کرے گی ۔ اوہ ’ہندسے اٹھ ‘ دی صورت وچ ہندسے دے سنٹر وچ بے قاعدہ حرکتاں کرے گی ۔ فاصلہ جس تے تبدیلی واقع ہوندی اے ، دائرے دے ناچ توں ہندسے اٹھ چہ ، مختلف قسم دی مکھیاں دے وچ فرق پیدا کر دا اے ۔ ایہہ گل اوہناں نوں پریشانی چہ نئیں پاؤندی ، کیونکہ ہر چھتے دے اندر فاصلہ مستقل اے۔

کھوجی مکھی دی ہر حرکت دوجی مکھیاں لئی معنی رکھدی اے ۔ اوہ خوراک دے ذخیرے دا فاصلہ دِتے گئے وقفے دے دوران نچن والے دائریاں دی تعداد دے حساب توں ، اور ایسے طراں اپنی لگاتار ہل دی ہوئی پونچھل دے وسیلہ نال دسدی اے ۔ جنھاں زیادہ فاصلہ اے، اوہنی زیادہ او آہستہ پونچھ ہلاندی اے ۔ خوراک دی سمت اوس سمت تے زاویے توں ظاہر ہوندی اے ۔ جیہڑا نچن والی مکھی دائرے چہ کٹ دی اے۔ اگر او دائرے توں باہر سیدھی مڑ دی اے ، تے ویکھن والی مکھیاں جاندیاں ایں نے کہ او سورج دے ول اُڑ کے خوراک لبھ لین گئیاں۔ اگر او دائرے دے نیچے دی طرف کٹ دی اے ، تے او جاندیاں نیں کہ اوہناں سورج تو پرے اُڑنا اے۔ اگرنچن والی مکھی اک زاویے تے دائرے نوں کٹ دی اے ، تے دوجی مکھیاں جاندیاں نیں کہ اوہناں نوں یقیناً اوسے زاویے تے سورج دے کھبے یا سجے اُڑنا اے جتھے نچن والی مکھی نے اک عمودی تصوراتی قطار چہ کھبے یا سجے حرکت کیتی سی ۔

شہد دی مکھی دے نچن دا ایہہ حیران کن مظاہرہ واقعی حشرات دی دنیا دا ہلا دین والا وصف اے۔ جدوں اسی نچ دے پیچیدہ مرحلیاں تے غور کردے آں، تے پوچائی گئی تفصیلی معلومات تے اور ساری شہد دی مکھیاں دی دنیا دے ذریعے ایہنوں سمجھ دے آں (وون فرش نے ایہنوں سمجھن لئی بیس ورہے لائے )، تے اسی ایہنے زور نال شک چہ پے جانے آں کہ ایہہ عمل کدی تبدیل ہو سکدا اے ۔

نچناں کدی تبدیل ہو سکدا اے ؟

آئیے اسی تبدیل ہون والے نظام دے تصور دی کوشش کرئیے۔ اک مکھی کھیت وچ پھل لبھ لیندی اے ۔ او اپنے چھتے ول دوبارہ آؤندی اے تے دوجی مکھی نئیں جان دی اوس نے اپنا شہد والا معدہ کتھوں بھریا اے ۔ او خود اوہناں نوں نئیں دس سکدی ، ہن چھتے نوں انتظار کرنا اے جدوں تیک او انفرادی مکھیاں اتفاقاً اوسے کھیت نوں نئیں پا لیندیاں ، یا اوہنوں واپس جانا یا اگے ودھنا جاری رکھنا اے ایس اُمید تے شاید کوئی اوہدے پچھے ہووے۔ حتیٰ کہ بدتر ، اوہنوں یاد نہ رہوے کداں خود اوس کھیت چہ واپس جانا اے !

ہن آؤ اسی فرض کریے کہ کسے دن اک تخلیقی مکھی نچن نوں دریافت کر لیندی اے ۔ کِداں او دوجیاں نال گل بات کر دی اے ایس دا کیہ مطلب سی ؟ کِدا ں او ایس وچ شامل جیومیٹری دی وضاحت کر دی اے - یعنی زاویہ جیہدے تے او دائرے دے ڈایا میٹر چہ چلدی اے سورج تے خوراک دے ذخیرے دے درمیان زاویے دے برابر اے ؟ کیہ ہووے گا اگر سورج غروب ہون توں پہلاں دوجی مکھیاں نئیں سمجھدیاں ؟ کِداں او وضاحت کردی اے او نزدیکی خوراک دے ذخیرے لئی اک ناچ نوں دریافت کر چکی اے ، تے دوجا ناچ ذخیرے لئی جیہڑ ا فاصلے تے موجود اے ؟

او کِداں اوہناں نوں دسدی اے کہ اگر او بڑی آہستگی نال مڑ دی اے تے ایس دا کیہ مطلب اے کہ کھیت بہت دُور اے ، اور اگر او بڑی تیز ی نال مڑ دی اے تے ایس دا کیہ مطلب اے کہ کھیت ایہناں زیادہ دُور نئیں اے ؟ کِداں او جانن گئیاں کہ اگر نچن والی مکھی شہد دی کنگھی تے چلد ی اے تے اوہناں نوں سورج ول نوں اُڑنا چاہی دا ے ، لیکن اگر او لیندی طرف نوں چل دی اے تے اوہناں نوں یقیناً مخالف سمت نوں اُڑنا چاہی دا اے۔

حتیٰ کہ زیادہ ضروری ، اگر ایہہ عمل لمبے عرصے توں آہستہ آہستہ بدل جائے ، تے کداں آباؤ اجداد والی مکھیاں سب بچ جان گئیاں جدوں کہ گل بات دا ایہہ نظام بدل رہیا اے ؟ اگر او ایس پیچیدہ طریقہ توں بچ گئیاں، تے کیوں نواں طریقہ دریافت کرن جیس دی وضاحت تقریباً ناممکن ہووے گی ؟

رب دی تخلیق دے عجائب دے وچ ، شہد دی مکھی ارتقا دے خلاف کجھ حیران کن ثبوت پیش کر دی اے ، تے نمونے اور خالق دے مقصد لئی ۔ مکھی دے بچاؤ لئی مختصر باہمی زبان استعمال ہون والی نوں بہت ساری ضرورت اے تے ایہداں دے نظام لئی خود مختار حصیاں دی جیہڑے بدل جان والے نیں ۔ اسی نتیجہ کڈن لئی منطق اور مشترک شعور توں مجبور آں کہ سار ا عمل مکھیاں چہ اوہناں دی تخلیق دے ویلے توں ہی بھر دتاں گیا سی ۔ مکھیاں دی طراں ، ایہہ نہ بدلیا تے نہ بدل سکدا اے ۔

p47_dance2
’دائرے وچ ناچ‘ وکھاؤندا اے کہ خوراک دا ذخیرہ دُور نئیں اے ۔ ’ہندسے اٹھ ‘ دا نا چ دُور خوراک دے ذخیرے نوں ظاہر کر دااے ۔

ہندسےاٹھ دا ناچ تدوں ای استعمال ہوندا اے جدوں مکھیاں نوے گھر دی تھاں تے پہنچ دیاں نیں ۔ اگر کوئی چھتہ بہت زیادہ وڈا ہو جاندا اے ، تے ملکہ نوے گھر دی کھوج چہ کالونی دے حصے دے نال جا سکدی اے ۔ او پچھے اِک یا دو خاص آنڈے چھڈ دیندی اے جیہدے توں نوی ملکہ پیدا ہوندی اے ۔ پُرانی ملکہ تے اوہدا غول پہلے ای کسے ہور جگہ جمع ہو جاندا اے ، مثلاً کسے رُکھ دی ٹہنی تے ۔ کم کرن والیاں مکھیاں فیر مناسب نوے گھر دی تھاں کھوجن دے واسطے بھیجیاں جاندیاں نیں ۔ کوئی وی کھوجی مکھی جیہڑی زبردست تھاں نوں پاوندی اے واپس دوجیاں دے کول آؤندی اے اور اوہناں نوں دس دی اے کتھے اوہدی پسند دی تھاں اے اوہی ’اٹھ دے ہندسے‘ دا ناچ مکھیاں دے چھتے تے کردی اے ۔

دوجی مکھیاں ہر جگہ نوں ویکھدیاں نیں تے کالونی دے کول دوجیاں نوں دسن لئی واپس جاندیاں نیں اوہ ایس دے بارے وچ کیہ ’وچار‘ رکھدیاں نیں۔ اوہناں دے نچن دی طاقت تھاں دے مناسب ہون دے بارے وچ اوہناں دے رد عمل نوں منعکس کردی اے ۔ اخیر وچ، شاید کئی دناں توں گھر دی تلاش توں باہجوں، تھاواں وچوں اک مغلوب کرن والی طرفداری نوں پاؤندیاں نیں تے پورا چھتا اوتھے نواں چھتا شروع کرن لئی اُڑ جاندا اے ۔

اک تحقیق کرن والے نے ایس نچن دے مقابلے نوں سمتاں اور تھا ں دے فاصلیاں نوں نوٹ کردیاں ہویاں چار دیہاڑے گزارے ۔ اوس نے تھا ں دا نتیجہ کڈیاں ، جیہڑی تیزی نال طرفداری حاصل کر رہی سی ، تد اوہنوں لبھن لئی جلدی نال گیا۔ اوہ حتیٰ کہ مکھیاں توں پہلاں نوی رہن والی تھاں تے پہنچ گیا !

ایہداں دی اوکھی گل بات واضح کرن چہ ناممکن نظر آؤندی اے اگر تسی مکھیاں تے اوہناں دی زبان بدل جاندی اے ۔